Δεν υπάρχουν μόνο δημόσιες αναφορές αλλά και πληροφορίες ότι τα Ηνωμένα Έθνη διά της κυρίας Ολγκίν κινούνται με στόχο την προετοιμασία νέας διευρυμένης συνάντησης «5+1» μέσα στο καλοκαίρι, στη διάρκεια της οποίας θα επιχειρηθεί η κατάθεση ενός σχεδίου λύσης για το Κυπριακό. Το ερώτημα είναι πόσο οι δύο πλευρές είναι έτοιμες να μπουν σε μια τελική συζήτηση
Το ερώτημα που επανέρχεται πλέον με ένταση στο Κυπριακό δεν είναι μόνο αν θα συγκληθεί μια νέα πενταμερής ή διευρυμένη διάσκεψη. Είναι κυρίως με ποιο περιεχόμενο θα πάει ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ σε μια τέτοια διαδικασία, κι αν η Μαρία Άνχελα Ολγκίν επιχειρεί, αυτή τη φορά, να στήσει ένα πλαίσιο που θα μπορεί να διαβαστεί διαφορετικά από τις δύο πλευρές, χωρίς να καταρρεύσει από την πρώτη στιγμή.
Σύμφωνα με πληροφορίες που κυκλοφορούν γύρω από τις επαφές της προσωπικής απεσταλμένης του ΓΓ του ΟΗΕ, η ιδέα που συζητείται δεν είναι η επιστροφή στο κλασικό, βαρύ ομοσπονδιακό μοντέλο των προηγούμενων δεκαετιών. Αντίθετα, πρόκειται για μια πιο χαλαρή λύση εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, την οποία οι Ελληνοκύπριοι θα μπορούν να ονομάζουν ομοσπονδία και οι Τουρκοκύπριοι συνομοσπονδία. Η πολιτική ουσία αυτής της φόρμουλας είναι προφανής: να γεφυρωθεί, έστω και με δημιουργική ασάφεια, το χάσμα ανάμεσα στη θέση της ε/κ πλευράς για διζωνική δικοινοτική ομοσπονδία και στην επιμονή της τ/κ πλευράς για κυριαρχική ισότητα και αναγνώριση της διακριτής πολιτικής της υπόστασης.
Η Ολγκίν φαίνεται να κινείται με τρόπο πολύ πιο δυναμικό απ’ ό,τι οι προηγούμενοι διαμεσολαβητές. Δεν περιορίζεται στις συναντήσεις με τους δύο ηγέτες. Συζητά με πολιτικούς, με ομάδες ακαδημαϊκών, με εκπροσώπους της κοινωνίας των πολιτών και των δύο κοινοτήτων, με τις εγγυήτριες δυνάμεις, αλλά και με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Στόχος της, όπως διαφαίνεται, δεν είναι να ανακυκλώσει το γνωστό πλαίσιο, αλλά να συγκροτήσει μία πρόταση η οποία να είναι αρκετά συγκεκριμένη για να οδηγήσει σε διαπραγμάτευση και αρκετά ευέλικτη για να μην απορριφθεί εκ προοιμίου από καμία πλευρά.
Έδαφος έναντι αναγνώρισης
Στον πυρήνα της υπό διαμόρφωση συζήτησης βρίσκεται μια παλιά αλλά καθοριστική ανταλλαγή: επιστροφή εδάφους έναντι αναγνώρισης. Η εδαφική διάσταση φαίνεται να πατά στον χάρτη του Κραν Μοντανά, με την επιστροφή περιοχών -Βαρώσι – Μόρφου – Μεσαορία- να λειτουργεί ως το ισχυρότερο χειροπιαστό αντάλλαγμα προς την ε/κ πλευρά. Από την άλλη, η τ/κ πλευρά θα επιδιώξει αναγνώριση της πολιτικής της ισότητας όχι μόνο ως ρητορική διακήρυξη, αλλά ως λειτουργικό στοιχείο του νέου κράτους. Εκεί ακριβώς βρίσκεται και το πιο δύσκολο σημείο: πόση αναγνώριση μπορεί να δοθεί χωρίς να θεωρηθεί διχοτόμηση και πόση ομοσπονδία μπορεί να απομείνει χωρίς να θεωρηθεί συγκάλυψη μιας συνομοσπονδιακής λύσης.
Το υπό συζήτηση μοντέλο περιγράφεται ως ένα κράτος με χαλαρή σχέση ανάμεσα στα δύο συνιστώντα κρατίδια. Δεν μιλάμε για μια βαριά ομοσπονδιακή δομή με τις 120 κοινές αρμοδιότητες που συζητούνταν σε παλαιότερες φάσεις του Κυπριακού. Αντίθετα, η λογική φαίνεται να είναι η δραστική μείωση των κοινών εξουσιών και η μεταφορά του μεγαλύτερου μέρους της καθημερινής διακυβέρνησης στα δύο συνιστώντα κρατίδια. Η κεντρική δομή θα κρατά τις απολύτως αναγκαίες αρμοδιότητες, ώστε το νέο κράτος να μπορεί να λειτουργεί διεθνώς, ευρωπαϊκά και θεσμικά, χωρίς να παράγει καθημερινά αδιέξοδα.
Σύμφωνα με τις ίδιες πληροφορίες, το μοντέλο θα περιλαμβάνει δύο συνιστώντα κρατίδια, δύο Βουλές και ένα σώμα που θα λειτουργεί περισσότερο ως υπερκείμενο συμβούλιο για τα ομοσπονδιακά ζητήματα. Εκλελεγμένη Ομοσπονδιακή Βουλή δεν θα υπάρχει αλλά αυτή θα συγκροτείται από Ε/Κ και Τ/Κ βουλευτές, κάτι που ορισμένοι παρομοιάζουν με θεσμική λογική τύπου Συμβουλίου της Ευρώπης. Αυτό το σώμα θα επιλαμβάνεται των κοινών θεμάτων, δηλαδή εκείνων που δεν μπορούν να αφεθούν αποκλειστικά στα δύο κρατίδια. Πρόκειται για μία αρχιτεκτονική που επιχειρεί να μειώσει τον φόβο της ε/κ πλευράς για παράλυση από τ/κ βέτο, αλλά και τον φόβο της τ/κ πλευράς ότι θα απορροφηθεί αριθμητικά από την ε/κ πλειοψηφία.
Προεδρικό συμβούλιο
Στο επίπεδο της εκτελεστικής εξουσίας, το σενάριο που συζητείται προβλέπει προεδρικό συμβούλιο, στην ηγεσία του οποίου θα εναλλάσσονται εκ περιτροπής οι ηγέτες των δύο κοινοτήτων, με αναλογία 2:1 ή 3:1 υπέρ της ε/κ πλευράς. Η ιδέα αυτή επιχειρεί να επαναφέρει την πολιτική ισότητα με τρόπο πιο ευέλικτο από την κλασική εκ περιτροπής προεδρία. Παράλληλα, σύμφωνα με πληροφορίες, ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης φέρεται να έχει δείξει διάθεση να συζητήσει την ύπαρξη ενός εκ περιτροπής, ομοσπονδιακού αλλά περισσότερο διακοσμητικού Προέδρου, με την πραγματική εκτελεστική εξουσία να μεταφέρεται σε έναν μόνιμο Ελληνοκύπριο Πρωθυπουργό. Μια τέτοια ιδέα θα μπορούσε να παρουσιαστεί στην ε/κ κοινή γνώμη ως διασφάλιση της λειτουργικότητας, αλλά δύσκολα θα γίνει αποδεκτή από την τ/κ πλευρά αν δεν συνοδευτεί από ισχυρά αντίβαρα πολιτικής ισότητας. Κάπου εδώ υπεισέρχεται μία κρίσιμη πρόνοια για τουλάχιστον μίας αποφασιστικής ψήφου Τουρκοκύπριου υπουργού στο Υπουργικό Συμβούλιο. Πρόκειται για το γνωστό ζήτημα της αποτελεσματικής συμμετοχής, το οποίο παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα αγκάθια των συνομιλιών. Για τους Τουρκοκύπριους, χωρίς τέτοια ψήφο δεν υπάρχει πραγματική πολιτική ισότητα. Για τους Ελληνοκύπριους, η αποφασιστική ψήφος κινδυνεύει να μετατραπεί σε μηχανισμό καθημερινού μπλοκαρίσματος. Το ζητούμενο, συνεπώς, είναι να βρεθεί φόρμουλα που να επιτρέπει συμμετοχή χωρίς παράλυση: είτε μέσω περιορισμού της ψήφου σε συγκεκριμένα ζωτικής σημασίας θέματα, είτε μέσω μηχανισμών επίλυσης αδιεξόδων.
Η Ολγκίν, σύμφωνα με τις ίδιες εκτιμήσεις, θεωρεί ότι το κοινό υπουργικό σχήμα δεν πρέπει να ξεπερνά τα πέντε ή έξι υπουργεία. Οι βασικές αρμοδιότητες που συζητούνται αφορούν το Υπουργείο Εξωτερικών, την άμυνα, τα εσωτερικά θέματα με έμφαση στα ζητήματα ιθαγένειας, τα οικονομικά και τις ευρωπαϊκές υποθέσεις. Με άλλα λόγια, το κοινό κράτος θα ασχολείται μόνο με όσα είναι απολύτως απαραίτητα για τη διεθνή εκπροσώπηση, την ασφάλεια, τη σχέση με την ΕΕ και τη βασική οικονομική συνοχή. Όλα τα υπόλοιπα θα ανήκουν, κατά κανόνα, στα δύο συνιστώντα κρατίδια. Βεβαίως σε κάθε περίπτωση οι δύο κοινότητες θα εφαρμόζουν την ευρωπαϊκή νομοθεσία με την τ/κ πλευρά βέβαια να εισέλθει σε μια περίοδο εναρμόνισης με το κοινοτικό κεκτημένο.
Ενδιαφέρον έχει και η ιδέα να πλαισιωθεί το Υπουργικό από ομάδες τεχνοκρατών για ζητήματα όπως ο τουρισμός και η καινοτομία, αλλά και από μια ομάδα «Σοφών» για θέματα συμφιλίωσης. Η πρόνοια αυτή δείχνει ότι το υπό συζήτηση μοντέλο δεν περιορίζεται μόνο στη θεσμική μηχανική. Αναγνωρίζει ότι η επανένωση, ακόμη και σε χαλαρή μορφή, θα χρειαστεί κοινωνική, πολιτισμική και ψυχολογική διαχείριση. Η Κύπρος δεν πάσχει μόνο από θεσμική διχοτόμηση. Πάσχει και από πενήντα χρόνια αποξένωσης, διαφορετικών αφηγήσεων, φόβου και καχυποψίας.
Εγγυήσεις
Οι Ε/Κ θέλουν κατάργηση των εγγυήσεων του 1960. Οι Τουρκοκύπριοι επιμένουν ότι θα πρέπει να παραμείνουν ή να υπάρξει ένα μακρύ χρονικό διάστημα πριν φύγουν τα τουρκικά στρατεύματα από την Κύπρο. Ως μέση λύση τα Ηνωμένα Έθνη φαίνεται να καλοβλέπουν το ΝΑΤΟ. Η ένταξη της Κύπρου στο ΝΑΤΟ εγγυάται την ασφάλεια της Κύπρου και επιτρέπει, στο πλαίσιο ενός μικρού ΝΑΤΟϊκού στρατού ή και βάσεων, την ύπαρξη και Τούρκων και Ελλήνων και Γάλλων και Βρετανών και Αμερικανών στρατιωτών στο έδαφος της χώρας. Το θέμα με βάση και τις συζητήσεις της κ. Ολγκίν στην Άγκυρα δεν αποκλείεται από την Τουρκία, αλλά πάντα ως μέρος της λύσης.
Μεταβατική
Για την εφαρμογή της λύσης συζητείται μεταβατική περίοδος δύο ή τριών ετών. Σε αυτήν θα πρέπει να γίνουν οι πρώτες επιστροφές εδαφών, με πιο χαρακτηριστική περίπτωση το Βαρώσι, αλλά και να υιοθετηθούν σταδιακά τα λεγόμενα «3D» που ζητά η τ/κ πλευρά: απευθείας εμπόριο, απευθείας επαφές και απευθείας πτήσεις. Στην ίδια περίοδο θα μπορούσαν να αρθούν οι απαγορεύσεις στο τουρκικό FIR για κυπριακά αεροπλάνα και να επιτραπεί στα κυπριακά πλοία να προσεγγίζουν τουρκικά λιμάνια. Με αυτόν τον τρόπο, η λύση δεν θα μείνει στο χαρτί, αλλά θα αρχίσει να παράγει άμεσα, μετρήσιμα οφέλη και για τις δύο πλευρές. Ταυτόχρονα θα μπορούσαν να ξεκινήσουν συζητήσεις για την εκμετάλλευση του φυσικού αερίου. Σύμφωνα με πληροφορίες η Τουρκία δηλώνει έτοιμη να κατασκευάσει αγωγούς προς την Κύπρο με εμφανή διάθεση να αγοράζει από την Κύπρο φυσικό αέριο και μάλιστα όπως λέχθηκε «σε τιμές πολύ πιο υψηλές από αυτές που συζητούνται με την Αίγυπτο».
Υπάρχει διάθεση;
Το μεγάλο ερώτημα είναι αν οι ηγεσίες είναι έτοιμες να μπουν σε μια τέτοια διαδικασία. Ο Τουφάν Έρχιουρμαν εμφανίζεται, με βάση τις συζητήσεις, πολύ πιο έτοιμος να διαπραγματευτεί ένα τέτοιο πλαίσιο. Ο Νίκος Χριστοδουλίδης, αντιθέτως, παρουσιάζεται πιο διστακτικός, ενώ πηγή των Ηνωμένων Εθνών μίλησε και για σύγχυση «ως προς το πώς θα ισορροπήσει ανάμεσα στην ανάγκη επανεκκίνησης της διαδικασίας και στις εσωτερικές πολιτικές πιέσεις». Η δυσκολία για τον Πρόεδρο δεν είναι μόνο διαπραγματευτική. Είναι και επικοινωνιακή: πώς δηλαδή θα εξηγήσει στην ε/κ κοινωνία ότι μία χαλαρή ομοσπονδία, με περιορισμένες κοινές αρμοδιότητες και ισχυρή τ/κ συμμετοχή, δεν είναι διολίσθηση σε συνομοσπονδία. Από την άλλη αν η ε/κ πλευρά δεν κολλήσει σε ταμπέλες και επικεντρωθεί σε θέματα λειτουργικότητας του νέου κράτους τότε ίσως η οπτική της κοινή γνώμης αλλάξει άρδην.
Ανταλλάγματα
Από την πλευρά της Τουρκίας, το μήνυμα που μεταδίδεται είναι ότι η Άγκυρα είναι έτοιμη να μπει σε διάλογο και να συμμετάσχει σε πενταμερή, υπό την προϋπόθεση ότι θα υπάρξουν σοβαρά ανταλλάγματα από την Ευρωπαϊκή Ένωση, κυρίως σε θέματα τελωνειακής ένωσης. Αυτό σημαίνει ότι το Κυπριακό δεν συζητείται πλέον μόνο ως δικοινοτικό ή ελληνοτουρκικό ζήτημα. Εντάσσεται σε ένα ευρύτερο ευρωτουρκικό πακέτο, στο οποίο η Άγκυρα θα ζητήσει χειροπιαστά οφέλη και οι Βρυξέλλες θα κληθούν να αποφασίσουν πόσο μακριά είναι διατεθειμένες να πάνε για να στηρίξουν μια νέα προσπάθεια λύσης.
Το σχέδιο που φαίνεται να επεξεργάζεται η Ολγκίν είναι, στην ουσία του, ένα σχέδιο πολιτικού ρεαλισμού. Δεν επιχειρεί να επαναφέρει αυτούσιο το παρελθόν. Επιχειρεί να μετατρέψει την εποικοδομητική ασάφεια σε εργαλείο. Να δώσει στους Ελληνοκύπριους την ομοσπονδιακή συνέχεια που χρειάζονται και στους Τουρκοκύπριους την πολιτική ισότητα και αναγνώριση που διεκδικούν. Αυτή ακριβώς είναι και η δύναμη του νέου σχεδίου αλλά ίσως και ο μεγαλύτερος κίνδυνός του. Διότι μία φόρμουλα που επιτρέπει μεγάλη ελευθερία ελιγμών σε κάθε πλευρά μπορεί να ανοίξει δρόμο προς τη λύση. Μπορεί όμως και να καταρρεύσει όταν έρθει η ώρα των σαφών δεσμεύσεων.
Αλλαγή παραδείγματος
Το βέβαιο είναι ότι η Ολγκίν προσπαθεί να αλλάξει το παράδειγμα. Οι δύο πλευρές δεν μπορούν να επιστρέψουν εκεί όπου έμειναν το 2017, ούτε να προχωρήσουν σε λύση δύο κρατών. Αυτό που πρέπει να διερευνηθεί είναι αν μπορούν να συμφωνήσουν σε ένα νέο και ευέλικτο ευρωπαϊκό πλαίσιο συνύπαρξης. Αν αυτό θα είναι ομοσπονδία, συνομοσπονδία ή κάτι ενδιάμεσο, ίσως τελικά να εξαρτηθεί λιγότερο από την ονομασία και περισσότερο από τις εγγυήσεις λειτουργικότητας, ασφάλειας, ευρωπαϊκής νομιμότητας και αμοιβαίας αποδοχής. Εκεί θα κριθεί αν η νέα κινητικότητα είναι πραγματική ευκαιρία ή ακόμη ένας σταθμός στη μακρά ιστορία των χαμένων ευκαιριών του Κυπριακού.
