Διαχείριση απορριμμάτων: Τι μπορεί να μάθει η Κύπρος από το Ρότερνταμ
Η διαχείριση των απορριμμάτων αποτελεί μία από τις σημαντικότερες περιβαλλοντικές προκλήσεις για την Κύπρο. Η ανάγκη για περισσότερη ανακύκλωση, χωριστή συλλογή, κομποστοποίηση και περιορισμό της ταφής γίνεται ολοένα και πιο επιτακτική.
Ένα ενδιαφέρον ευρωπαϊκό παράδειγμα είναι το Ρότερνταμ, όπου η διαχείριση των απορριμμάτων βασίζεται σε ένα οργανωμένο σύστημα χωριστής συλλογής, υπόγειων και υπέργειων κάδων, ειδικών υποδομών και σύγχρονων μεθόδων συλλογής.
Δεν πρόκειται για ένα μοντέλο που μπορεί να μεταφερθεί αυτούσιο στην Κύπρο. Αποτελεί όμως ένα χρήσιμο παράδειγμα για το πώς ο σωστός σχεδιασμός, η τεχνολογία και η συμμετοχή των πολιτών μπορούν να συνδυαστούν σε ένα λειτουργικό σύστημα διαχείρισης αποβλήτων.
Ένας κάδος δεν είναι απλώς ένας κάδος
Στο Ρότερνταμ υπάρχουν περισσότερα από 7.000 σημεία συλλογής απορριμμάτων για γυαλί, χαρτί, υφάσματα και σύμμεικτα απορρίμματα. Πολλά από αυτά είναι υπόγεια, ενταγμένα στον αστικό χώρο και τοποθετημένα έτσι ώστε να εξυπηρετούν τις γειτονιές.
Σε αρκετές περιοχές, διαφορετικοί κάδοι βρίσκονται μάλιστα συγκεντρωμένοι στο ίδιο σημείο: ένας για τα σύμμεικτα, ένας για το χαρτί, ένας για το γυαλί και ένας για τα υφάσματα. Παράλληλα, αναπτύσσονται ειδικές υποδομές για τα οργανικά απόβλητα, δηλαδή τα υπολείμματα φρούτων, λαχανικών και φαγητού.
Η λογική είναι απλή: όσο περισσότερα υλικά διαχωρίζονται σωστά, τόσο λιγότερα καταλήγουν στα σύμμεικτα απορρίμματα.
Και ο διαχωρισμός δεν περιορίζεται μόνο στα προφανή υλικά. Στους κάδους υφασμάτων, για παράδειγμα, μπορούν να τοποθετηθούν όχι μόνο ρούχα αλλά και παπούτσια, τσάντες, κλινοσκεπάσματα, κουβέρτες και άλλα είδη οικιακού υφάσματος, ώστε να επαναχρησιμοποιηθούν ή να ανακυκλωθούν. Ο Δήμος του Ρότερνταμ διαθέτει συνολικά 237 τέτοιους κάδους στην πόλη.
Και όταν ένας υπόγειος κάδος γεμίσει;
Εδώ η τεχνολογία γίνεται μέρος της καθημερινής διαχείρισης.
Οι υπόγειοι κάδοι του Ρότερνταμ διαθέτουν αισθητήρες που μετρούν ανά ώρα πόσο γεμάτος είναι ο κάδος. Όταν φτάσει σε προκαθορισμένο επίπεδο πληρότητας, το σύστημα ενημερώνει τον Δήμο και, με βάση τα δεδομένα από τους αισθητήρες, δημιουργείται αυτόματα η διαδρομή των απορριμματοφόρων.
Συνήθως ο κάδος αδειάζει όταν έχει φτάσει περίπου στα τρία τέταρτα της χωρητικότητάς του. Έτσι αποφεύγονται οι άσκοπες διαδρομές των απορριμματοφόρων, μειώνεται η κυκλοφορία τους και περιορίζονται το κόστος και οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα.
Το απορριμματοφόρο φτάνει στο σημείο, σηκώνει τον υπόγειο κάδο με ειδικό μηχανισμό, τον αδειάζει και τον επανατοποθετεί στη θέση του.
Πρόκειται για ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα όπου η τεχνολογία δεν χρησιμοποιείται απλώς για εντυπωσιασμό, αλλά για να κάνει μια καθημερινή υπηρεσία πιο αποτελεσματική.
Τα οργανικά έχουν τη δική τους θέση
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η χωριστή συλλογή των οργανικών αποβλήτων.
Στο Ρότερνταμ υπάρχουν ειδικοί κάδοι GFE για υπολείμματα λαχανικών, φρούτων και φαγητού. Ο Δήμος εξηγεί ότι τα οργανικά πρέπει να παραμένουν απαλλαγμένα από πλαστικό και άλλα ξένα υλικά, ώστε να μπορούν να μετατραπούν σε κομπόστ.
Σε περιοχές όπου χρησιμοποιούνται οι συγκεκριμένοι κάδοι, είναι μάλιστα κλειδωμένοι και ανοίγουν με ειδικό ηλεκτρονικό tag. Στόχος είναι να αποφεύγεται η απόρριψη πλαστικών, γυαλιού ή άλλων υλικών μέσα στα οργανικά.
Έτσι, ακόμη και τα υπολείμματα από ένα γεύμα δεν αντιμετωπίζονται απαραίτητα ως «σκουπίδια». Αντίθετα, μπορούν να αποτελέσουν πρώτη ύλη για ένα νέο προϊόν, όπως το κομπόστ.
Δεν είναι όλα τα απορρίμματα ίδια
Ένα ακόμη ενδιαφέρον στοιχείο του ολλανδικού συστήματος είναι ότι η διαχείριση δεν ακολουθεί μία ενιαία λύση για όλα τα υλικά.
Χαρτί και χαρτόνι, γυαλί, υφάσματα και οργανικά συλλέγονται χωριστά. Τα πλαστικά, οι μεταλλικές συσκευασίες και τα κουτιά ποτών αντιμετωπίζονται διαφορετικά στο Ρότερνταμ: μεγάλο μέρος τους διαχωρίζεται εκ των υστέρων από τα σύμμεικτα απορρίμματα με ειδική εγκατάσταση. Ο Δήμος αναφέρει ότι με αυτή τη διαδικασία ανακτά περίπου το 80% των πλαστικών συσκευασιών, μετάλλων και κουτιών ποτών που βρίσκονται στο σύμμεικτο ρεύμα.
Αυτό δείχνει ότι δεν υπάρχει μία και μοναδική λύση για όλα τα απόβλητα. Ο σχεδιασμός προσαρμόζεται στα χαρακτηριστικά κάθε υλικού και στις ανάγκες κάθε περιοχής.
Πού βρίσκεται σήμερα η Κύπρος;
Η Κύπρος έχει κάνει βήματα προς τη χωριστή συλλογή και την εφαρμογή του συστήματος «Πληρώνω Όσο Πετώ». Ωστόσο, τα επίσημα στοιχεία δείχνουν ότι η χώρα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει σημαντικές δυσκολίες στη διαχείριση των δημοτικών αποβλήτων.
Το 2024 παρήχθησαν στην Κύπρο περίπου 669 χιλιάδες τόνοι δημοτικών αποβλήτων, σημειώνοντας αύξηση 5,6% σε σχέση με το 2023.
Από τα απόβλητα που έτυχαν τελικής διαχείρισης το ίδιο έτος:
78,5% οδηγήθηκε σε χώρους απόρριψης
14,2% ανακυκλώθηκε
4,4% κομποστοποιήθηκε
2,9% οδηγήθηκε σε ανάκτηση ενέργειας.
Παράλληλα, κάθε κάτοικος της Κύπρου παρήγαγε κατά μέσο όρο 664 κιλά δημοτικών αποβλήτων το 2024, όταν ο μέσος όρος στην Ευρωπαϊκή Ένωση ήταν 517 κιλά. Η Κύπρος κατατάχθηκε έτσι στην τέταρτη υψηλότερη θέση μεταξύ των κρατών μελών ως προς την παραγωγή δημοτικών αποβλήτων ανά κάτοικο.
Τα στοιχεία δείχνουν ότι η ανάγκη για αλλαγή δεν αφορά μόνο την ανακύκλωση. Αφορά ολόκληρη την αλυσίδα: πόσα απόβλητα παράγονται, πώς διαχωρίζονται, πώς συλλέγονται και τι γίνονται στη συνέχεια.
Ένα παράδειγμα, όχι ένα μοντέλο προς αντιγραφή
Το Ρότερνταμ δεν είναι μια πόλη χωρίς προβλήματα στα απορρίμματα. Ούτε το ολλανδικό σύστημα μπορεί να μεταφερθεί αυτούσιο στην Κύπρο.
Οι δύο περιοχές έχουν διαφορετικό μέγεθος, διαφορετική πυκνότητα πληθυσμού, διαφορετικές υποδομές και διαφορετικές ανάγκες.
Αυτό που μπορεί όμως να αξιοποιηθεί είναι η φιλοσοφία του συστήματος.
Η χωριστή συλλογή πρέπει να είναι εύκολη για τον πολίτη. Οι υποδομές πρέπει να βρίσκονται εκεί όπου χρειάζονται. Η συλλογή πρέπει να σχεδιάζεται με βάση πραγματικά δεδομένα. Τα οργανικά πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ξεχωριστό ρεύμα. Τα υλικά που μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν ή να ανακυκλωθούν πρέπει να απομακρύνονται από τα σύμμεικτα.
Και ο πολίτης πρέπει να γνωρίζει με σαφήνεια τι πετάει, πού το πετάει και τι συμβαίνει μετά.
Από τη διαχείριση των σκουπιδιών στην κυκλική οικονομία
Η μεγάλη διαφορά δεν βρίσκεται τελικά στον τύπο του κάδου.
Βρίσκεται στη νοοτροπία.
Ένα σύγχρονο σύστημα διαχείρισης αποβλήτων δεν έχει ως βασικό στόχο να απομακρύνει όσο πιο γρήγορα γίνεται τα σκουπίδια από τις γειτονιές. Στόχος είναι να μειώσει τα απόβλητα που παράγονται και να κρατήσει όσο το δυνατόν περισσότερα υλικά μέσα στην οικονομία.
Το Ρότερνταμ αποτελεί ένα καλό παράδειγμα αυτής της προσέγγισης.
Για την Κύπρο, το ζητούμενο δεν είναι να αντιγράψει το Ρότερνταμ. Είναι να εξετάσει τι λειτουργεί, να αξιοποιήσει τις καλές πρακτικές και να τις προσαρμόσει στις δικές της συνθήκες.
Γιατί η καλύτερη διαχείριση των απορριμμάτων δεν είναι θέμα πολυτέλειας. Είναι θέμα οργάνωσης, υποδομών, σωστού σχεδιασμού και πολιτικής βούλησης.
Και το Ρότερνταμ δείχνει ότι, όταν όλα αυτά λειτουργούν μαζί, ακόμη και κάτι τόσο καθημερινό όσο ένας κάδος απορριμμάτων μπορεί να γίνει μέρος μιας πολύ μεγαλύτερης περιβαλλοντικής λύσης.
