Μετά από χρόνια αστοχιών, προβληματικών σχεδιασμών και επιλογών που κόστισαν στο κράτος και στους πολίτες εκατομμύρια, η διαχείριση των αποβλήτων βρίσκεται σε κρίσιμη καμπή. Η Κύπρος εξακολουθεί να θάβει το 60%-65% των αποβλήτων της και μέχρι το 2035, βάσει των ευρωπαϊκών της υποχρεώσεων, πρέπει να κατεβάσει το ποσοστό στο 10%. Με βασικές υποδομές να χρειάζονται άμεση αναβάθμιση και την οριστική λύση να μην έχει ακόμη αποφασιστεί, τα περιθώρια για νέες καθυστερήσεις έχουν εξαντληθεί.
Στο επίκεντρο βρίσκονται οι Ολοκληρωμένες Εγκαταστάσεις Διαχείρισης Αποβλήτων (ΟΕΔΑ) σε Πεντάκωμο και Κόση, αλλά και η Πάφος, στην οποία σήμερα δεν υπάρχει ενεργή υποδομή επεξεργασίας. Τα στοιχεία είναι ενδεικτικά του προβλήματος: Στην Πάφο ουσιαστικά θάβεται το 100% των αποβλήτων, στο Πεντάκωμο περίπου το 80% και στην Κόση το 50%-60%.
Ο γενικός διευθυντής της Διεύθυνσης Περιβάλλοντος δρ Κώστας Κωνσταντίνου αποκαλύπτει στον «Π» τα επόμενα βήματα και τα χρονοδιαγράμματα. Μόνο οι σχεδιαζόμενες αναβαθμίσεις σε Πεντάκωμο και Κόση υπολογίζονται προκαταρκτικά στα €162 εκατ. – €62 εκατ. και €100 εκατ. αντίστοιχα. Πρόκειται, όμως, για ενδιάμεσες λύσεις, μέχρι να αποφασιστεί το μακροπρόθεσμο μοντέλο διαχείρισης των αστικών αποβλήτων που θα καθοριστεί μέσα από συνολική μελέτη.
Σχεδιασμός 20ετίας
Όπως εξηγεί ο κ. Κωνσταντίνου, η μελέτη για τη διαχείριση των αστικών αποβλήτων στην Κύπρο θα αποτελέσει τη βάση για τις αποφάσεις των επόμενων 20 και πλέον ετών. Η σύμβαση θα έχει διάρκεια 18 μηνών και κόστος σχεδόν €1 εκατ., με τα τελικά αποτελέσματα να αναμένονται στις αρχές του 2028. «Σκοπός της είναι να δει συνολικά και ολιστικά τα θέματα των αποβλήτων. Θα εξετάσει τις υφιστάμενες μονάδες που έχουμε, τις τεχνολογίες που υπάρχουν, τον όγκο των αποβλήτων, τις επιμέρους υποδομές», εξηγεί ο κ. Κωνσταντίνου. Στη συνέχεια, θα καταρτιστούν σενάρια πάνω στα οποία θα στηριχθεί ο μακροπρόθεσμος σχεδιασμός του συστήματος σε παγκύπρια βάση.
Η διαγωνισμός για τη μελέτη έχει ήδη καθυστερήσει. Ο πρώτος που προκήρυξε το Τμήμα Περιβάλλοντος απέβη άγονος, ενώ στον δεύτερο προέκυψαν διαδικαστικά ζητήματα που χρειάστηκε να ξεκαθαρίσουν με το Γενικό Λογιστήριο. Σύμφωνα με τον κ. Κωνσταντίνου, αυτά έχουν επιλυθεί και αναμένονται τα απαραίτητα έγγραφα από τον προσφοροδότη για να προχωρήσει η υπογραφή της σύμβασης.
Μεταβατικές λύσεις τώρα
Το πρόβλημα είναι ότι οι Ολοκληρωμένες Εγκαταστάσεις Διαχείρισης Αποβλήτων (ΟΕΔΑ) Πεντακώμου, Κόσης και Πάφου δεν μπορούν να περιμένουν μέχρι το 2028. «Δεν μπορούσαμε να περιμένουμε μέχρι το 2028 που θα τελείωνε η μελέτη για να αποφασίσουμε τι θα κάνουμε, διότι οι μονάδες αυτές, για διαφορετικούς λόγους, χρήζουν άμεσης αναβάθμισης», εξηγεί ο κ. Κωνσταντίνου. Γι’ αυτό αποφασίστηκε να προχωρήσουν παράλληλα ενδιάμεσες λύσεις.
Βασική προϋπόθεση είναι όσα έργα γίνουν τώρα να μπορούν να αξιοποιηθούν και στο μελλοντικό σύστημα. «Ό,τι θα κάνουμε τώρα θα είναι λύσεις ή επενδύσεις οι οποίες δεν θα επηρεάσουν την τελική επιλογή», τονίζει ο γενικός διευθυντής.
Πεντάκωμο, μια πονεμένη ιστορία
Το Πεντάκωμο αποτελεί τη δυσκολότερη περίπτωση. Η μονάδα δεν λειτούργησε όπως είχε αρχικά σχεδιαστεί, με τα προβλήματα να συσσωρεύονται μέχρι που το κράτος ανέλαβε τη διαχείρισή της, το 2023.
Ο αρχικός σχεδιασμός προέβλεπε αξιοποίηση του βιοαερίου, κάτι που θα βοηθούσε στη μείωση του κόστους λειτουργίας. Αυτό δεν επετεύχθη. Ο ιδιώτης απέδωσε την αστοχία, μεταξύ άλλων, στα χαρακτηριστικά και στην υγρασία των αποβλήτων, ενώ από πλευράς Δημοσίου η θέση είναι ότι τα δεδομένα ήταν γνωστά στον ανάδοχο όταν σχεδίασε τη μονάδα. Οι μεταξύ τους διαφορές βρίσκονται ενώπιον της Δικαιοσύνης.
Τα προβλήματα είχαν διαφανεί από νωρίς. Το παραγόμενο SRF/RDF δεν πληρούσε τις προδιαγραφές που θα επέτρεπαν την αξιοποίησή του, όπως είχε αρχικά σχεδιαστεί. Η αυξημένη υγρασία περιόριζε τη δυνατότητα χρήσης του ως δευτερογενούς καυσίμου και ποσότητες κατέληγαν σε ταφή. Στο παρελθόν είχε εξεταστεί ακόμα και η δημιουργία μονάδας ενεργειακής αξιοποίησης του RDF, χωρίς τελικά να δοθεί λύση μέσω αυτής της επιλογής.
Η κατάληξη ήταν η καταγγελία της σύμβασης και η ανάληψη της εγκατάστασης από το κράτος. «Ο ιδιώτης αστόχησε. Και αναγκάστηκε το κράτος να καταγγείλει τη σύμβαση και να αναλάβει τη διαχείριση ενός εργοστασίου σε λειτουργία, χωρίς να έχει την εμπειρογνωμοσύνη και τα μέσα, χωρίς να έχει την ευελιξία του ιδιωτικού τομέα», αναφέρει ο κ. Κωνσταντίνου.
Υγειονομική βόμβα
Το 2023 το κράτος ανέλαβε τη λειτουργία της ΟΕΔΑ Πεντακώμου μέσω του Τμήματος Αναπτύξεως Υδάτων. Η κατάσταση που παρέλαβε ήταν ιδιαίτερα προβληματική. «Το Πεντάκωμο ήταν υγειονομική βόμβα, διότι η επεξεργασία ήταν σχεδόν μηδενική», δηλώνει ο γενικός διευθυντής Περιβάλλοντος. Υπήρχαν στραγγίσματα που έβγαιναν έξω από τα κύτταρα, φωτιές που έκαιγαν για μεγάλα χρονικά διαστήματα και έντονες αντιδράσεις από τις γύρω κοινότητες.
Για να μπορέσει το εργοστάσιο να λειτουργήσει επιχειρησιακά, το Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων χρειάστηκε να προχωρήσει σε περισσότερες από 150 συμβάσεις. Αντιμετωπίστηκαν τα προβλήματα με τα στραγγίσματα, βελτιώθηκαν η λειτουργία του κυττάρου και η μηχανική διαλογή, σβήστηκαν οι φωτιές και επεξεργάστηκαν απόβλητα που παρέμεναν για μήνες στη μονάδα.
«Το εργοστάσιο μπορεί να μην είναι πρότυπο περιβαλλοντικής λειτουργίας, αλλά δεν έχει υγειονομικό θέμα», ξεκαθαρίζει ο κ. Κωνσταντίνου. Όπως σημειώνει, η πρώτη ενέργεια ήταν να αποκατασταθεί η λειτουργία και να αντιμετωπιστούν τα ζητήματα που αφορούσαν κυρίως τη δημόσια υγεία και την όχληση των κοινοτήτων. «Αυτό επετεύχθη και αναγνωρίζεται πλέον ότι η κατάσταση έχει βελτιωθεί», προσθέτει.
Η μονάδα, ωστόσο, απέχει πολύ από το επιθυμητό αποτέλεσμα. Περίπου το 80% των αποβλήτων που φτάνουν στο Πεντάκωμο εξακολουθεί να καταλήγει σε ταφή.
Τι θα γίνει με τα €62 εκατ.
Η επόμενη φάση αφορά την ενδιάμεση αναβάθμιση, με προκαταρκτικό κόστος €62 εκατ. Η νέα σύμβαση σχεδιάζεται για πέντε χρόνια, με δυνατότητα δύο μονοετών παρατάσεων. Ο μέγιστος ορίζοντας είναι επομένως επτά χρόνια.
Η διάρκεια συνδέεται με το χρονικό κενό μέχρι την εφαρμογή της οριστικής λύσης. Ακόμα και εάν το 2028 υπάρχουν τα αποτελέσματα της συνολικής μελέτης, θα απαιτηθεί χρόνος για αποφάσεις, ωρίμανση των έργων, χρηματοδότηση και κατασκευή.
«Αν έχουμε δεδομένα το 2028, μέχρι να ληφθούν οι αποφάσεις, να ξεκινήσουν να ωριμάζουν τα έργα με βάση τα σενάρια της μελέτης, πρέπει να βρεθεί χρηματοδότηση, θέλεις τρία-τέσσερα χρόνια για να κατασκευάσεις έργα αυτού του μεγέθους», εξηγεί ο κ. Κωνσταντίνου.
Τρίτο κύτταρο, στραγγίσματα και μηχανική διαλογή
Η αναβάθμιση του Πεντακώμου περιλαμβάνει συγκεκριμένες παρεμβάσεις. Το πρώτο κύτταρο ταφής έχει κλείσει και πρέπει να αποκατασταθεί. Το δεύτερο αναμένεται να γεμίσει κατά τη διάρκεια της ενδιάμεσης σύμβασης και γι’ αυτό προβλέπεται η κατασκευή τρίτου κυττάρου.
Πρώτο παραδοτέο θα είναι η επιδιόρθωση του βιολογικού σταθμού επεξεργασίας στραγγισμάτων. Στόχος είναι τα στραγγίσματα να τυγχάνουν της προβλεπόμενης επεξεργασίας ανεξαρτήτως των υπόλοιπων παρεμβάσεων στη μονάδα.
Θα ακολουθήσει η αναβάθμιση της μηχανικής διαλογής. Σήμερα, όπως εξηγεί ο κ. Κωνσταντίνου, μπορεί οι ταινίες να λειτουργούν και τα απόβλητα να περνούν από τη γραμμή, ωστόσο μέρος των οπτικών αισθητήρων και άλλων συστημάτων διαχωρισμού δεν λειτουργεί αποτελεσματικά. Ως αποτέλεσμα, η εγκατάσταση στηρίζεται σε σημαντικό βαθμό στη χειρονακτική διαλογή και σε απλούστερα συστήματα, όπως οι μαγνήτες και ο διαχωρισμός με βάση την πυκνότητα ή τον αέρα.
Το τέταρτο σκέλος αφορά τη σταθεροποίηση του οργανικού κλάσματος. Στόχος είναι το υλικό που τελικά οδηγείται σε ταφή να έχει προηγουμένως υποστεί επεξεργασία ώστε να είναι οργανικά σταθερό και να μην υπάρχει έντονη βιολογική δραστηριότητα.
Το κράτος πληρώνει την αναβάθμιση
Η προκαταρκτική εκτίμηση του έργου ανέρχεται στα €62 εκατ. Η κεφαλαιουχική δαπάνη θα καλυφθεί από το κράτος, ενώ ο νέος ανάδοχος θα αναλάβει να κατασκευάσει τόσο τα έργα αναβάθμισης όσο και τη λειτουργία της εγκατάστασης.
«Τις υποδομές εμείς θα τις πληρώσουμε. Η κεφαλαιουχική δαπάνη θα καλυφθεί από το κράτος και ο ανάδοχος θα αναλάβει τη διαχείριση», επισημαίνει ο κ. Κωνσταντίνου. Ο στόχος που τίθεται είναι γύρω στον Ιούλιο του επόμενου έτους να υπάρχει ανάδοχος στη μονάδα.
Ένα βασικό ζήτημα, πάντως, παραμένει εκτός της ενδιάμεσης λύσης: Η οριστική διαχείριση του οργανικού κλάσματος. Το κατά πόσον θα επιλεγεί ενεργειακή αξιοποίηση, μεταφορά του σε άλλη εγκατάσταση ή διαφορετική τεχνολογία θα κριθεί μέσα από τον συνολικό μακροπρόθεσμο σχεδιασμό.
Στην Πάφο το πρόβλημα είναι πιο άμεσο. Σήμερα δεν υπάρχει ενεργή υποδομή επεξεργασίας και ουσιαστικά όλα τα απόβλητα θάβονται. Παρά ταύτα, δεν έχει αποφασιστεί ότι θα κατασκευαστεί νέα μονάδα στην επαρχία. Η κυβέρνηση θέλει το ζήτημα να εξεταστεί στο πλαίσιο του συνολικού σχεδιασμού και όχι μεμονωμένα.
«Απόψεις υπάρχουν πολλές. Ο καθένας έχει την άποψή του. Γι’ αυτό πρέπει να δούμε τα πράγματα ολιστικά. Δεν μπορούμε να βλέπουμε τα πράγματα μεμονωμένα», αναφέρει ο κ. Κωνσταντίνου. «Μπορεί, για παράδειγμα, η Πάφος να μην χρειάζεται μονάδα και να γίνει κάπου αλλού».
Επειδή, όμως, η Πάφος δεν μπορεί να αναμένει την ολοκλήρωση ολόκληρου του σχεδιασμού το 2028, ζητήθηκε η λύση για την επαρχία να αποτελέσει το πρώτο παραδοτέο της συνολικής μελέτης, μέσα στους πρώτους τρεις μήνες από την υπογραφή της σύμβασης.
Η Κόση έφτασε στα όριά της…
Στην Κόση, η οποία βρέθηκε πριν από αρκετά χρόνια στο επίκεντρο ενός σκανδάλου με μίζες, με εμπλεκόμενους να καταλήγουν στη φυλακή, το πρόβλημα είναι διαφορετικό. Η μονάδα λειτουργεί, αλλά έχει φτάσει στα όρια της δυναμικότητας και του χρόνου ζωής της. «Ενώ το Πεντάκωμο αστόχησε, δεν έκλεισε τον χρόνο ζωής του», εξηγεί ο κ. Κωνσταντίνου, αντιπαραβάλλοντας τις δύο περιπτώσεις. Η Κόση, αντίθετα, εξακολουθεί να λειτουργεί, αλλά οι υποδομές και ο εξοπλισμός της έχουν φτάσει πλέον στα όριά τους.
Αρχικά σχεδιάστηκε για να δέχεται τα απόβλητα Λάρνακας και Αμμοχώστου. Μετά το κλείσιμο του Κοτσιάτη άρχισε να δέχεται και τα απόβλητα της Λευκωσίας. «Όταν κλείσαμε τον Κοτσιάτη, εκτράπηκαν τα απόβλητα της Λευκωσίας στην Κόση και σχεδόν διπλασιάστηκαν τα απόβλητα που πήγαιναν εκεί», αναφέρει. Αυτό σημαίνει ότι η μονάδα λειτουργεί πλέον πέραν της δυναμικότητας για την οποία είχε σχεδιαστεί.
Ο μηχανολογικός εξοπλισμός χρειάζεται συνολική αναβάθμιση και στον σχεδιασμό περιλαμβάνεται η δημιουργία τρίτης γραμμής επεξεργασίας.
Επείγον είναι το ζήτημα του χώρου ταφής. Το δεύτερο κύτταρο έχει, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, μόλις οκτώ έως δέκα μήνες ζωής. Για να μην υπάρξει αδιέξοδο, το τρίτο κύτταρο προωθείται ως αυτοτελές έργο και δεν θα περιμένει τη συνολική αναβάθμιση της Κόσης.
Η συνολική επένδυση υπολογίζεται προκαταρκτικά στα €100 εκατ. Η διαδικασία θα ακολουθήσει περίπου το μοντέλο του Πεντακώμου, αλλά με καθυστέρηση περίπου έξι μηνών.
